Combinamos nun Kebah. Un Durum e unha birra foi o mellor para temperar os apetitos. O ambiente era propicio para a reflexión, mais, pouco a pouco, foise cargando polo fume dos cigarros. De seguido o cinceiro encheuse de borrallas.

Cal foi o proceso polo cal te decantaste polo mundillo do audiovisual?
Pois case por casualidade. Eu veño de Xornalismo, sempre fun moi afeccionado ó cine, teño un monte de recordos de infancia relacionados con películas. De feito recordo a primeira peli que vin na miña vida que foi "Tarántula" cando só tiña 3 anos. E desde esa sempre fun un fanático do cine de terror, ata que fun vendo máis cousas que me foron marcando máis os gustos. O caso é que cando tiña 18 anos a miña aspiración era ser crítico. Nunca me plantexara facer películas porque o vía como algo inalcanzable, como unha especie de quimera, aínda que desde a facultade viña traballando en guións, pero case sempre de radio. Sen embargo, despois de facer o Máster de Producción, dinme conta que non era algo tan inaccesible. Foi aí cando coñecín a Zapata co que comecei a traballar na produción de varias curtas e que despois sería quen me deu a primeira oportunidade de dirixir. E máis ou menos nese tempo coñecín a Amalia Mato que foi quen me levou á Voz e foi algo co que tiven moita sorte porque puiden entrar en Mareas Vivas a facer prácticas. E seis meses despois fíxenme autónomo e comecei a escribir capítulos. Despois Pepe Coira deume a oportunidade de escribir para "Terra de Miranda" e a partires de aí comecei a vivir desto de xeito profesional.

Ti tes un grande percorrido por series de televisión ("Mareas Vivas", "Leis de Celavella", "Terra de Miranda"). Que é o que se aprende en TV e non se aprende noutro sitio?
Apréndese o máis importante que é ter disciplina. Facer as cousas nun determinado tempo, cumprir uns prazos. Cando traballas para a tele dáste conta de que a inspiración non existe e que a creación ten moito que ver con desenvolver certo tipo de habilidades que coa práctica vas mellorando. E despois sempre haberá momentos nos que esteas máis lúcido que noutros. O que dicía Picasso de "Si me ven a inspiración que me colla traballando". A tele ensínache isto, e tamén a ver o teu traballo con certa distancia, a non crerte un "artista". Isto creo que é moi importante porque o feito de ter que cambiar o teu traballo centos de veces acábache convertendo en autocrítico e por tanto fai que mellores e que evoluciones. Creo que isto é moi importante aprendelo e transmitilo. Hai moita xente que pensa que por traballar no audiovisual está a facer "arte" e se consideran "artistas". Isto sempre me pareceu de presuntuosos. O cine, e incluso a tele, é arte ás veces pero iso non o pode dicir o autor dunha obra senón que é o tempo o que decide se algo é arte ou non.

Pódese dicir que ti es un "integrado"… Traballaches para unha chea de produtoras IB Cinema, Voz, Saga TV, Bren… Ti encarnas por excelencia a figura do freelance do audiovisual. Como levas isto?
Pois ben e mal. A cousa vai por rachas. O audiovisual galego como industria segue a ser precario. Isto significa que ó inicio de cada ano non se pode contar cun volume de traballo mínimo que che garantice unha estabilidade. A Isto úneselle que os profesionais que traballamos pola nosa conta seguimos a ser escasos o que provoca varias cousas. Primeiro, que se saquen adiante producións nas que a maioría do equipo está na nómina dunha produtora provoca que se reduzan drasticamente os orzamentos, xa que tódolos profesionais cobran un fixo mensual e iso fai que en Galicia existan produtos que teñen un valor moi inferior ó seu custe real en moitos países. Segundo, a maioría dos profesionais galegos non teñen entidade como tales, xa que teñen unha relación de dependencia coa produtora que os contrata de xeito máis ou menos habitual. Isto provoca que, sendo o audiovisual un sector multidisciplinar, só se tomen decisións que afecten á industria pensando nos responsables dunha única actividade: a produción. E terceiro, este modelo maioritario produce un desinterese xeral por moitos dos produtos que se fan, xa que independentemente do resultado da obra, a situación de quen a realizan non vai cambiar. Rematarán con unha produción e comezarán con outra. Pérdese o interese polo resultado final do produto e o único importante é cumprir unha serie de requisitos, chámese subvención ou data de emisión, para rematar o produto e poñerse con outro. Nese sentido, seguimos nun modelo bastante anticuado no que se premia a conclusión dunha produción e non a excelencia da mesma. E isto pasa tamén en grande medida porque institucionalmente, televisións públicas incluídas, tampouco se incentiva a competencia entre as produtoras e as melloras dos seus produtos.

Fora deste panorama, que non é demasiado alentador, ser freelance ten outro tipo de recompensas. Non se pode dicir que a económica (ó contrario do que debería ser), pero si que tes máis satisfaccións como profesional. Estar pendente de que o produtor que che contrata quede a gusto co teu traballo fai que mellores moitísimo, que teñas un gran apego e unha gran preocupación polo resultado. Creo que fai que queiras moito máis tódalas producións nas que traballas porque sempre te esixes a ti mesmo un nivel que che permita seguir gañándote a vida co que che gusta. Por outra banda, eu non soporto nin os horarios, nin as oficinas, nin os traballos sistemáticos e grazas a ser freelance traballo en proxectos moi distintos, con profesionais moi diferentes e con modelos de produción que non se parecen en nada. De todo iso aprendes moitas cousas e sabes que a túa continuidade neste mundiño depende do que ti fagas como profesional e non da situación económica da empresa para a que traballas. Así que eu animo a todo o mundo a facerse freelance.

Ti lle pegas a todo no proceso creativo, guión, director, montaxe… Crees que os creadores teñen que posuír coñementos de todo o proceso técnico ou poden delegar no equipo?
Rotundamente non. Si eu paso por todas esas partes do proceso e por instinto de supervivencia. Cando non hai medios para sacar unha produción adiante prefiro asumir unha parte do traballo que non me corresponde que deixar que a peli en cuestión morra. Falando en termos profesionais, valoro moito o traballo e o tempo do equipo e non son capaz de pedirlle a ninguén que faga máis do que lle corresponde por amor ó arte. Se os medios non permiten que un profesional cualificado faga o seu traballo cunhas condicións mínimas terei que asumir eu ese traballo como responsable da realización do proxecto. Créeme que non é algo que me faga graza, pero isto tamén me levou a aprender moitas cousas.

A marxe desto e de que na maioría dos casos os medios son escasos, creo que os "creadores" non deben obsesionarse con querer facelo todo. Hai moita xente empeñada en converter ós directores en guionistas e así saen algunhas cousas que saen. Ninguén debe avergoñarse das carencias que ten. En todo caso, destina máis medios a cubrir esas carencias e céntrate no que saibas facer. Unha grande parte do traballo de dirección non consiste en saber encadrar ben, nin en mover a cámara con mestría senón en ser capaz de motivar a un equipo para que se involucren nunha peli e poder sacar deles o mellor que teñan. E se non sabes facer algo e che interesa aprender, observa a quen si o sabe facer e preocúpate por sacarlle partido.

Se revisamos a túa carreira ti fixeches ficción televisiva, documentais, publicidade e videoclips. Ti móveste moi ben por todos os campos que agrupa o audiovisual, esta variedade que a moveu, a necesidade ou porque viches que eran proxectos atractivos…
Son freelance. Si me ofreceran facer porno miraría canto é a factura.

Mais eu creo que se hai algo que che gusta facer son documentais. Fai tempo tivemos unha serena discusión sobre como "mirábamos" esta forma fílmica. Que te dá o documental e como crees que habería que enfocar a súa realización?
Dáme liberdade absoluta. Non estás atado a convencións formais, non estás atado ó guión, nin a unhas persoaxes…, todo é prescindible e todo utilizable. O mellor do documental é que che coloca como autor diante da túa capacidade de improvisación e en circunstancias que escapan ó teu control. Non me gusta cando algo está planificado para que suceda diante dunha cámara e que non sirva se non se fai de outra maneira que non sexa a planificada. A grandeza do documental está en poñer cotos a algo que non podes abarcar porque che supera e veste na situación de ter que contar algo que tes diante dos ollos pero que conta con multitude de variables. Gústame meterme en situacións que son totalmente aleatorias e buscar a historia que hai dentro delas.

En canto a como debe enfocarse, creo que case o 50% dun docu é o seu plantexamento. Prefiro falar de "plantexamento" en lugar de "guión", porque falar de guión pode levar a interpretacións erróneas. O plantexamento resúmese en decidir como vas obter as imaxes necesarias para contar a túa historia, é dicir, as condicións e as situacións nas que vas gravar, e cal é a intención pola cal se fai desta maneira. Noutras palabras, limitar o tempo, o espazo e o porqué. isto lévalo ó papel, secuenciando máis ou menos na medida en que a túa historia se poida predicir máis ou menos ou te poidas anticipar a ela máis ou menos, e a realidade fai o resto.

Con respecto a isto, creo que o erro que cometen moitos documentais pensados para a televisión é que en lugar de partir da esencia, dese plantexamento inicial, de onde parten é desde o recurso. Non se parte do que se quere dicir senón da suma de distintos recursos que conforman un todo sen sentido. Pensemos no típico docu de entrevistas e voz en off. É lícito facer iso? ou pode ser bo un docu con este modelo? Por suposto que si, o que pasa é que senón partes dunha xénese concreta, dunha intención, dun porqué e o que fas é un copio de material enlazado por conveniencia, o resultado final deso non é un documental é unha noticia estendida.

O grande salto de calidade na túa filmografía foi a realización de "JEDN" e "Pensando en soedade" que abordan a figura de Díaz Noriega. Que te atrapou deste personaxe?
Non sei por onde comezar. Cambioume por completo a miña concepción sobre o mundiño audiovisual. De súpeto atopeime con un referente. Antes de coñecer a JEDN, os meus gustos cinematográficos tiñan algo de inalcanzable. Desde Scorsese a Woody Allen era todo como de outro planeta, algo ó que nunca podes chegar a aspirar. Sen embargo, despois de ver toda a obra de JEDN, de ver unha filmografía tan extensa e o nivel que tiña, dinme conta de que todos temos o noso lugar dentro do cine e que hai unha serie de xenios que pasan á historia pero máis alá deso hai obras moi importantes, que deixan testemuño de distintas épocas e sobre as cales se pode construír a cultura dun país, dun pobo, ou do que sexa sen necesidade de que sexan recoñecidas como as obras mestras do cine universal. Dalgunha forma, coñecer a historia de JEDN serviume para darlle valor ó meu traballo, para sentir que o que estaba a facer tiña a súa importancia e para pensar que máis alá do relativo éxito profesional que poidas ter, o máis importante son as obras que vas facendo polo camiño e que van perdurar cando ti xa non esteas. Ademais tamén serviu para reafirmarme nos meus gustos polos híbridos, o collage e mesturar distintas formas de narrar, xéneros e estéticas.

Apesares de ser un proxecto ambicioso atopouse con certas dificultades…
Máis que dificultades, o que evidenciou o traballo foron as contradicións existentes no modelo audiovisual galego. Durante dous anos estivemos localizando e telecinando os filmes de JEDN, e restaurando na medida das posibilidades algunha das súas curtas sen apoio institucional algún. Un traballo que tratándose dun dos "pais do cinema galego" non nos correspondería a nós facelo xa que hai institucións públicas con partidas orzamentarias enormes que están destinadas, entre outros menesteres, a recuperar a historia cinematográfica galega. Por se fora pouco, e despois de estar traballando eses dous anos con fondos propios de IB Cinema, tampouco acadamos ningunha subvención á produción por distribuír o filme unhas semanas antes da resolución das axudas. Este foi o pau máis duro que recibín ata o momento nos meus case 10 anos neste mundiño. Cando a produción estaba a piques de rematarse apareceu a posibilidade de distribuír 10 mil copias coa Voz de Galicia, aceleramos a recta final do proxecto para non perder esa oportunidade, e por desgraza despois de conseguir vender 5 mil copias da peli, quedamos "incapacitados" para optar ás axudas. É o máis contraditorio que vin na vida, segundo esta lóxica era máis rentable gardar a película nun caixón e esperar a que se decidiran as axudas, que facer o esforzo porque a peli se vira. O que críamos que era un punto ó noso favor rematou por privarnos dunha axuda que levábamos necesitando durante dous anos de traballo. Para colmo a división de competencias entre Cultura e Presidencia tampouco nos beneficiou porque tampouco entramos nin no programa Docs nin tivemos ningunha alternativa que nos axudase a mover a peli. E para rematar, nin sequera tivemos a satisfacción de ver o filme por televisión.

Foi todo unha sarta de despropósitos que me afectou moito mentalmente, porque despois de estar todo ese tempo entregado a un proxecto e do satisfeitos que quedamos co resultado non podíamos entender porqué se nos poñía todo en contra.
Ó final, "JEDN" funcionou bastante ben e pasou por uns 30 ou 40 festivais. A pena foi "Pensando en Soledad" que creo que é un filme que podería ter un percorrido máis ou menos grande pero que non tivemos capacidade de mover. Como anécdota podo contar ademais, que para colmo de males, despois de estar traballando toda a noite para rematar a tempo e entregalo para copiar, confundímonos de Time Line e a versión que se copiou en dvd non é a versión final da peli. A montaxe é idéntica pero a versión final tiña algunhas correccións de cor e varios elementos de son distintos.

Con Bren realizaches "Historia dunha parroquia" e "O premio da rubia". Que teñen de Nine estes dous "docus"?
Creo que a pregunta é máis que teñen, que lles falta. E o que lles falta é tempo. "O premio…" aínda está moi quente como para poida facer unha valoración fría. En canto a "Historia…", cada vez que a vexo gústame máis, claro que eu non podo vela como un espectador. Eu penso no conxunto, en como foi feita, os medios que tivemos, os tempos…, e valorando todo iso creo que fomos capaces de multiplicar os medios e sacarlle moitísimo partido. Foi un docu co que persoalmente gañei moito en confianza e que nos deixou moi bo sabor de boca a todos os que traballamos nel. A produción funcionou con moitísima eficiencia e serviu para que nos consolidaramos como equipo a xente que xa traballaramos xuntos.

Nese sentido, a única pega que podo poñer é non ter acceso a vías de financiación que che permitan non ter que asumir as carencias que tivemos para sacar ambos traballos adiante. Pero creo que en parte é un problema meu de non saber asumir que eran proxectos con orzamentos moi limitados e querer facer moito máis do que a produción esixía. Pero iso non podo evitalo. Sigo pensando que se somos capaces de facer moito con moi pouquiños medios chegará algún momento no que nos fagamos valedores da confianza necesaria como para que se faga unha aposta decidida por algún proxecto e poidamos sacar adiante unha produción máis grande.

Supoño que moitas veces me poden as ansias por facer "grandes docus" pero de momento, desde que comecei a dirixir sempre tiven que facer o que podía e non o que quería.

No teu blog "Soedade", premiado en Curtas na Rede, escribiches un decálogo de cómo facer unha curta. Cres que agora é relativamente fácil levar as pantallas a túa propia historia?

Non o creo, estou seguro. Para ser pintor precisas un pincel, para ser escritor un boli e para facer películas unha cámara, e ás veces nin iso. Realmente vendo as miñas pelis con distancia, creo que teñen máis cousas en común con vídeos de voda que con filmes comerciais. Cando menos, en canto a medios están moitísimo máis cerca, e para min iso é un eloxio porque non me sinto peor profesional que ninguén. O espectador democratizado todo e podes facer obras que teñan máis conexión co público contando cunha única cámara que outras nas que se gastan millóns de euros.

Acabas de estrear en Boiro o documental "A fábrica" que foi subvencionado pola Consellaría de Cultura e Deporte? Que te dá e que te quita conseguir unha axuda deste tipo?

Si iso é unha pregunta, si foi subvencionado J En canto ó que che dá pois…, cartos e quebradeiros de cabeza. E o que che quita son outros quebradeiros de cabeza e parte da liberdade por ter que cumprir un prazo que normalmente non é xusto.

A ver, falando desto en serio, eu son moi crítico sempre coas subvencións pero non por nada persoal senón porque creo que é útil. Non creo que nos fagamos ningún favor facendo a pelota polo ben que funcionan as cousas. Creo que o sistema de subvencións precisan unha análise profunda que se adecúe ó momento no que estamos. Hai que pensar que ate o modelo de orzamento que hai que presentar está pensado para os 35mm e non ten nada que ver coas producións actuais. Nos últimos anos gañouse en transparencia nas axudas e creo que foi un gran logro a incorporación da figura do "creador individual". Sen embargo, existen varios defectos de forma que fai que as ordes sexan máis que mellorables. En todo caso creo que este tema merece unha reflexión máis profunda que a que poida facer eu neste momento.

Que crees que marca máis o ritmo do audiovisual galego as axudas de Cultura ou a "colaboración" da Galega?

A Galega. O audiovisual galego é a Televisión de Galicia. As axudas teñen unha única convocatoria anual e pese a ser un piar básico para facer proxectos de certa entidade, se non existise a Galega non podería haber unha industria, xa que soporta as producións de todo o ano. Eu mesmo, si existo como profesional é grazas a que existe a Galega, con tódolos defectos que ten. Si dependese de conseguir unha axuda ó ano, ó máximo que podería aspirar sería a emigrar en busca de fortuna a Madrid ou Barcelona. Nese sentido o que creo que é un "expediente X" é a "colaboración" de TVE porque eu non a vexo por ningures.

Que sería mellor unha segunda canle da galega ou a aparición de novas canles que non limitarán a situación a un único comprador?

Isto si que é complicado. Creo que o ideal sería unha apertura da Galega a outro tipo de produtos. Si se abre unha segunda canle, o feito de ser pública e de contar cun orzamento fixo anual fai que non se deberan ter as esixencias de audiencia que teñen as canles privadas. Creo que en Galicia fan falta novas propostas e que se precisa unha aparición urxente de autores e de novos formatos que rachen co que se estivo a facer ata o momento. Séguenos faltando moitos produtos que nos proporcionen madurez como industria, por exemplo filmes de serie B. Aínda que pareza unha loucura creo que se montas un programa na tele pública que se chame "A hora friki" ou algo así e pos a equipos de profesionais a facer filmes totalmente desmadrados con catro pesos sobre zombies, vampiros ou monstros de cartón pedra, non sei se consegues audiencia pero o que che podo asegurar é que nun prazo de 4 ou 5 anos tes un bo feixe de profesionais capaces de realizar calquera tipo de produto. E iso é algo que aquí se necesita con urxencia. Fai falta unha apertura a outros produtos e fai falta que a propia televisión fomente a competencia entre as produtoras apostando polos produtos que máis lle interesen e avaliando os proxectos por separado. Nin á Galega, nin ás propias produtoras lles debe interesar que se pague o mesmo por proxectos que non custan o mesmo. Ademais se queremos velo desde o punto de vista da audiencia, hai que pensar que coa aparición dunha maior oferta televisiva, a audiencia vai estar moito máis segmentada e o que mellor se valorará por parte dos posibles anunciantes é a audiencia dun determinado segmento de idade que é xustamente do que máis adoece a Galega. Así que creo que a apertura da segunda canle debería servir como achegamento a ese tipo de público que en Galicia é minoritario pero a efectos prácticos pode chegar a ser moito máis valioso. Claro que esa é a miña opinión, non sei que pensarán na Galega.

Ti coñeces tanto as interioridades da industria do audiovisual galego como todo o que fica ao marxe, o que se dá en chamar agora MUNDO PARALELO . Como crees que poden comulgar estes dous mundos?
Isto recórdame a certa información que apareceu hai uns días na Voz e que dicía que o Sector Audiovisual (os produtores) reclamaban a unidade da política audiovisual. Creo que antes de reclamar unha política conxunta (que estou de acordo) o que habería que reclamar é a unidade do sector e aí é onde entra isto do "Mundo Paralelo". Temos dous problemas graves. O primeiro é que existe unha grande desconexión entre as produtoras e os distintos traballos que se fan hoxendía en Galicia. Moi poucos chegan a ser coñecidos (agora algo máis) e moitos menos vistos. O segundo problema é que pese a ser o país con máis produtoras por metro cadrado do mundo, a actividade desas produtoras concéntrase en tipos de proxectos moi concretos e moi limitados, o que fai que todo aquel que teña unha proposta máis ou menos alternativa se vexa obrigado a unha autoprodución de peores resultados. Creo que é por aquí por onde hai que comezar. Hai que pensar que co novo regulamento europeo se pode dar o paradoxo de que sexan os autores os que busquen fora de Galicia unha produtora para presentarse ás axudas porque a partires do ano que ven non existirá a obriga de ter aquí un domicilio fiscal. isto non tería sentido. Por tanto, esa "comuñón" entre a industria e ese "Mundo Paralelo" pasa fundamentalmente porque os produtores sexan conscientes de que poden facer outro tipo de produtos e que poden atopar aquí a autores ós que producir e cos que conseguir como mínimo idénticos beneficios como os que viñeron conseguindo ata o momento.

Existen maneiras de ver que establecen pontes entre as distintas formas de pensar o audiovisual. Pódese conversar e dialogar de maneira enriquecedora tendo en conta o respecto polo creador e o profesional. Marcos Nine é a personificación desa simbiose.

Xurxo González Rodríguez